Twierdza Boyen w Giżycku

KALENDARIUM BUDOWY
4 września 1844r., o godz. 18, miała miejsce uroczystość położenia kamienia węgielnego pod budowę twierdzy. W uroczystości tej, obok mieszkańców miasta na czele z burmistrzem Braunsem, landratem Bielitzem i przewodniczącym rady miasta Koblitzem, udział wziął Minister Wojny gen. von Boyen oraz szef Korpusu Inżynieryjnego gen. von Aster. W zamurowanej szklanej tubie znalazły się: dokument podpisany przez uczestników ceremonii, plan budowy twierdzy, jej szkic, almanach dworu i państwa z 1844r., rocznik wojskowy z 1844r. i po jednej sztuce wszystkich monet z tegoż roku. Tym samym rozpoczęto oficjalnie budowę twierdzy. Na mocy AOK z 24 grudnia 1846r., chcąc uhonorować postać gen. von Boyena i jego wysiłki na rzecz wybudowania twierdzy w Giżycku, nadano jej miano Feste „Boyen”. Jej bastiony otrzymały nazwy: Hermann, Ludwig, Leopold (imiona generała), Schwert, Recht oraz Licht (trzy elementy herbu von Boyenów - Miecz, Prawo i Światło).

Interesujący jest fakt, iż budowę twierdzy rozpoczęto nie mając do końca uregulowanej kwestii praw do gruntów, na których ona powstawała. Cały omawiany obszar, położony między dzisiejszym Kanałem Łuczańskim, a Niegocińskim, znajdował się na terenie dawnego folwarku dominialnego (Domänen-vorwerk Lőtzen) Stary Dwór, który od 1831r. znajdował się w prywatnych rękach. Główna część, wraz z zamkiem i innymi przyległymi budynkami należała do Christopha Gramatzky'ego z Dunajek (Duneyken), który w 1841r. odsprzedał wspomniany teren porucznikowi w stanie spoczynku Heinriciemu. Łącznie był to obszar o powierzchni 958 mórg. Pozostała część, tj. 399 mórg, była w posiadaniu innych mieszkańców Giżycka. W 1843r. omawiany teren został zmierzony i oszacowany. Z całością dokumentacji zapoznał się i zaakceptował 26 paĄdziernika 1843r. mjr Westphal.
28 lutego 1844r. odkupiono od Friedricha Griegela, właściciela rakami, 21 mórg 178 prętów za cenę 950 talarów. W dalszej kolejności, na mocy umowy z 28 maja 1846r.(!), w drodze wywłaszczenia Wojskowy Urząd Skarbowy odkupił od Heinriciego 14 parceli o powierzchni 577 mórg 137 prętów, bez ustalania ceny, oraz 3 morgi 50 prętów za 327 talarów i 23 srebrne grosze. W tym samym czasie odkupiono także młyn Rafalken wraz z przynależnym terenen o powierzchni 235 mórg 121 prętów, a także kuĄnię. Ostatecznie proces wykupu gruntów zakończono w 1852r., a więc 8 lat po rozpoczęciu inwestycji. 6 maja 1852r. mjr Westphal podpisał ostateczną umowę z Heinricim, w której wykupił pozostałą część gruntów, wraz z zamkiem, o pow. 56 mórg 110 prętów. Łącznie Heinrici miał uzyskać kwotę 8000 talarów, lecz z racji przejęcia przez armię jego długów wypłacono mu 1 paĄdziernika gotówką 2375 talarów. Zamek stał się siedzibą dyrektora budowy twierdzy, zaś większość wykupionych budynków wykorzystywano na potrzeby pracujących robotników i do celów magazynowych, po czym stopniowo były rozbierane.

Czynnikiem, który w istotny sposób wpływał na przebieg prac budowlanych, były finanse. Nie chcąc znacząco obciążać i tak napiętego budżetu państwa, król zalecił rozciągnięcie budowy w czasie. Z jednej strony nie wymuszało to wyodrębniania corocznie znaczących kwot, a z drugiej strony przedłużało koniunkturę gospodarczą, dając regionowi miejsca pracy.
Na prace przygotowawcze w 1843r. wypłacono 1856 talarów. W kolejnych latach środki finansowe kształtowały się następująco:

1844 - 64360,00 talarów,
1845 - 102195,00 talarów,
1846 - 141258,00 talarów,
1847 - 97505,00 talarów,
1848 - 64007,00 talarów,
1849 - 92353,00 talarów,
1850 - 83629,00 talarów,
1851 - 72830,00 talarów,
1852 - 74322,00 talarów,
1853 - 68644,00 talarów,
1854 - 69954,00 talarów,
1855 - 89937,00 talarów,
1856 - 95717,00 talarów,
1857 - 90801,00 talarów,
1858 - 51824,00 talarów,
1859 - 40665,00 talarów,

Łącznie do 1860r. koszty budowy wyniosły 1 301 857 talarów.

W początkowym okresie prowadzono szeroko zakrojone prace ziemne i melioracyjne. Zakończyły się one najprawdopodobniej w 1845r., po czy przystąpiono do kopania fos i wznoszenia wału głównego. W zależności od ukształtowania terenu wały wznoszono częściowo poprzez niwelację terenu, a także poprzez usypywanie. Prace te ukończono ok. 1850r., przy czym w obszarze bram i naroży bastionów, a więc w miejscach, w których niezbędne były prace murarskie, kontynuowano je aż do roku 1854. W ich trakcie przewieziono w obie strony ok. 101 tys. m3 kamieni oraz ok. 3,5 mln. m3 ziemi.

W 1847r. przystąpiono do prac murarskich, podczas których wybudowano obie kaponiery frontu IV wraz z ich poteraami dobiegowymi oraz poternę wjazdową na dziedziniec śródszańca. Obie kaponiery miały dwie kondygnacje i kształt litery V. Posiadały dziedziniec wewnętrzny. Na górnej kondygnacji znajdowało się 6 stanowisk działowych, natomiast w narożnikach górnej i w dolnej kondygnacji znajdowały się stanowiska karabinowe. Komunikację między kondygnacjami zapewniały dwie klatki schodowe. W dolnej kondygnacji umieszczono furtę do fosy. W tym samym czasie wymurowano zewnętrzną część Bramy Giżyckiej.

W kolejnym roku powstała wewnętrzna część Bramy Giżyckiej oraz bramy: Kętrzyńska i Prochowa. Bramy Giżycka i Kętrzyńska tworzyły główny ciąg komunikacyjny. W ich sieni znajdują się wnęki dla strzelców, natomiast po obu stronach Bramy Kętrzyńskiej zlokalizowano pomieszczenia wartownicze ze strzelnicami. Brama Giżycka wyposażona była w most zwodzony. Brama Prochowa, w kurtynie frontu VI, zapewniała dodatkową komunikację dla oddziałów znajdujących się poza twierdzą. Czwartą bramą była Brama Wodna, która miała umożliwić dostarczanie zaopatrzenia do twierdzy drogą wodną. W tym celu wykopano kanał do jeziora Niegocin, a w fosie kurtyny frontu I zbudowano małą przystań. Nigdy nie zrealizowano planowanego basenu portowego. Prace przy niej zakończono dopiero pod koniec 1853r.

W 1848r. wymurowano także kazamatowe narożniki bastionów Ludwig i Leopold oraz położonych między nimi kleszczy. Tym samym powstał zasadniczy zrąb śródszańca twierdzy.
W dalszym ciągu kontynuowano prace przy skazamatowanych narożnikach pozostałych bastionów oraz przy kojcach artyleryjskich u podnóży barków bastionów. Zakończono je do 1853r. Kojce prawego barku bastionu Prawo oraz lewych barków bastionów Światło, Hermann i Leopold są dwukondygnacyjne, natomiast pozostałe jednokondygnacyjne. Ich wnętrza podzielone są na trzy pomieszczenia bojowe. Na górnej kondygnacji, leżącej na poziomie drogi straży, znajdowały się stanowiska dział, z kolei na dolnych zlokalizowano stanowiska karabinowe. Komunikację pionową zapewniała klatka schodowa.

W 1849r. wybudowano kaponierę przy Bramie Giżyckiej oraz dwa spichlerze na dziedzińcu twierdzy. Dwukondygnacyjna kaponiera miała kształt litery U. Układ stanowisk ogniowych był identyczny jak w kaponierach śródszańca, przy czym miała ona dodatkowe siódme stanowisko dla działa, celem wzmocnienia obrony zewnętrznego wjazdu Bramy Giżyckiej. Oba spichlerze, o konstrukcji drewniano-murowanej, zostały przeniesione z Fortu Lyck. Jego pozostałe elementy ulegały również rozbiórce i przewożone były do Giżycka.
Celem zabezpieczenia potrzeb mieszkalnych załogi twierdzy, przewidywanej na maksymalnie 2500 ludzi, w 1850r. rozpoczęto budowę trzech budynków koszarowych. Koszarowce, zlokalizowane na dziedzińcu śródszańca oraz bastionów Miecz i Hermann, były budynkami trójkondygnacyjnymi. W piwnicy znajdowało się 18 pomieszczeń, pełniących głównie funkcje gospodarcze, natomiast na pozostałych kondygnacjach po 16 pomieszczeń. Piwnice przystosowano do prowadzenia obrony, ich otwory okienne wyposażone były w żaluzje pancerne; m.in. z narożnika koszarowca śródszańca można było ostrzeliwać poternę wjazdową. Komunikację w budynkach zapewniały: ulokowana pośrodku budynku klatka schodowa oraz korytarze w osi kondygnacji. Każdy koszarowiec przewidziany był dla dwóch kompanii wojska.

W latach 1854-1855 zbudowano u podnóża wału wolno stojący mur ze strzelnicami, tzw. mur Carnot'a. Do 1856r. zakończono budowę budynków gospodarczych (piekarnia, stacja gołębi pocztowych).
Podstawowe prace przy twierdzy zakończyło wzniesienie trójkątnych rawelinów z jednokondygnacyjnymi półkaponierami przed Bramą Kętrzyńską i Prochową. Prace te prowadzono w latach 1854-1855.
Łącznie prace murarskie pochłonęły 15638675 cegieł oraz 32921 ton wapna gaszonego.

Tak ukształtowana twierdza zajęła powierzchnię 1 km2. Tworzy ją sześć bastionów. Dwa fronty, Leopold-Ludwig i Ludwig-Miecz, mają narys poligonalny, a pozostałe bastionowy. Całe założenie dopasowano do ukształtowania terenu. Najwyżej zlokalizowany jest śródszaniec, ok. 30 m ponad poziomem jeziora (117 m n.p.m.) i zarazem fosy frontu I. Pośrednim poziomem jest bastion Miecz położony o ok. 5 m niżej. Najniższy poziom stanowią pozostałe bastiony, niższe o 10-15 m od śródszańca. Dopasowanie twierdzy do terenu sprawiło, że budowniczym nie udało się zachować regularnych proporcji. Stąd też istnieją różnice między długościami poszczególnych frontów, a nawet barków bastionów (front I). Nie udało się także zrealizować w pełni założeń projektowych. Zrezygnowano m.in. z dzieł zewnętrznych i obmurowywania skarp.

Źródło Mazurskie Vademecum Turysty